งูพิษในประเทศไทย รู้จักชนิดของพิษ อาการ และวิธีปฏิบัติเมื่อถูกงูกัด

งูพิษในประเทศไทย รู้จักชนิดของพิษ อาการ และวิธีปฏิบัติเมื่อถูกงูกัด

ประเทศไทยเป็นประเทศเขตร้อนที่มีงูหลากหลายชนิด และมีงูพิษที่มีความสำคัญทางการแพทย์กระจายอยู่ในหลายพื้นที่ การรู้จักงูพิษไม่ใช่เพื่อให้เกิดความกลัว แต่เพื่อให้ประชาชนสามารถป้องกันตนเอง สังเกตอาการ และปฏิบัติได้อย่างถูกต้องเมื่อเกิดเหตุ

สิ่งสำคัญคือ งูพิษแต่ละชนิดไม่ได้ทำอันตรายต่อร่างกายเหมือนกัน บางชนิดมีพิษต่อระบบประสาท ทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรงและหยุดหายใจ บางชนิดรบกวนระบบการแข็งตัวของเลือดจนเกิดเลือดออก และบางชนิดมีพิษต่อกล้ามเนื้อ

ตามแนวทางการวินิจฉัยและดูแลรักษาผู้ป่วยถูกงูพิษกัดในเวชปฏิบัติทั่วไป พ.ศ. 2568 ของกรมการแพทย์ งูพิษที่สำคัญในประเทศไทยสามารถแบ่งตามระบบที่พิษออกฤทธิ์ได้เป็น 3 กลุ่มใหญ่ ได้แก่ งูพิษต่อระบบประสาท งูพิษต่อระบบเลือด และงูพิษต่อกล้ามเนื้อ

1. งูพิษต่อระบบประสาท งูในกลุ่มนี้ ได้แก่

อาการสำคัญที่ต้องระวัง ได้แก่ หนังตาตก ลืมตาไม่ขึ้น มองเห็นผิดปกติ พูดไม่ชัด กลืนลำบาก น้ำลายมาก กล้ามเนื้ออ่อนแรง และเมื่อพิษมีผลต่อกล้ามเนื้อที่ใช้ในการหายใจ อาจทำให้เกิดภาวะหายใจล้มเหลวได้

จุดที่ประชาชนควรรู้คือ ความรุนแรงของพิษไม่ได้สัมพันธ์กับความรุนแรงของแผลเสมอไป ตัวอย่างเช่น งูทับสมิงคลาอาจทำให้เกิดอาการเฉพาะที่เพียงเล็กน้อยหรือแทบไม่มีอาการบวม แต่ผู้ป่วยสามารถเกิดอาการอ่อนแรงจากพิษต่อระบบประสาทได้

2. งูพิษต่อระบบเลือด งูพิษกลุ่มสำคัญ ได้แก่

พิษสามารถรบกวนระบบห้ามเลือด โดยกระตุ้นให้เกิดการใช้ปัจจัยการแข็งตัวของเลือดจนเกิดภาวะที่เรียกว่า venom-induced consumption coagulopathy ส่งผลให้การแข็งตัวของเลือดผิดปกติและเกิดเลือดออกง่าย เช่น เลือดออกตามไรฟัน เลือดออกใต้ผิวหนัง เลือดออกในทางเดินอาหาร หรือทางเดินปัสสาวะ ในบางรายอาจพบเกล็ดเลือดต่ำร่วมด้วย

2.1 งูกะปะ

งูกะปะ หรือ Malayan Pit Viper เป็นงูพิษที่มีความสำคัญในประเทศไทย โดยเฉพาะในพื้นที่ภาคใต้และภาคตะวันออกตามข้อมูลในแนวทางกรมการแพทย์

งูกะปะมีเขี้ยวยาวบริเวณขากรรไกรบนด้านหน้าและสามารถพับเก็บเขี้ยวได้ พิษมีฤทธิ์เกี่ยวข้องกับ thrombin-like enzyme และเพิ่ม fibrinolytic activity ซึ่งมีผลต่อระบบการแข็งตัวของเลือด ผู้ถูกกัดอาจมีอาการปวด บวม ช้ำ ตุ่มน้ำหรือความเสียหายของเนื้อเยื่อร่วมกับความผิดปกติของระบบเลือด

2.2 งูแมวเซา

งูแมวเซาเป็นงูพิษต่อระบบเลือดเช่นกัน นอกจากความผิดปกติด้านระบบโลหิตแล้ว แนวทางกรมการแพทย์ยังระบุว่าในผู้ป่วยจากงูบางชนิด รวมถึงงูแมวเซา อาจเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น ภาวะกล้ามเนื้อแดงสบายหรือ rhabdomyolysis และ ภาวะไตวายเฉียบพลันหรือ acute renal failure ได้ ดังนั้นผู้ป่วยที่สงสัยงูแมวเซากัดจึงต้องได้รับการติดตามทั้งระบบเลือดและภาวะแทรกซ้อนอื่นตามความเหมาะสม

2.3 งูเขียวหางไหม้

งูเขียวหางไหม้เป็นอีกกลุ่มที่มีพิษต่อระบบเลือด แม้รูปร่างและสีจะแตกต่างจากงูกะปะและงูแมวเซา แต่พิษสามารถทำให้เกิดความผิดปกติของระบบห้ามเลือดได้เช่นกัน

3. งูพิษต่อกล้ามเนื้อ

ตามแนวทางกรมการแพทย์ งูทะเล จัดเป็นงูพิษที่มีผลต่อกล้ามเนื้อ พิษสามารถทำให้เซลล์กล้ามเนื้อได้รับความเสียหายและเกิดกล้ามเนื้อสลาย ซึ่งอาจนำไปสู่ภาวะแทรกซ้อนที่รุนแรงได้ ผู้ที่ประกอบอาชีพหรือทำกิจกรรมทางทะเลจึงควรตระหนักถึงงูพิษกลุ่มนี้เช่นกัน

ถูกงูกัด ควรทำอย่างไร

5. หลักที่ประชาชนสามารถจำได้ง่ายคือ อยู่นิ่ง ไม่กรีด ไม่ดูด ไม่รัด และรีบไปโรงพยาบาล

ถูกงูพิษกัดทุกคนต้องได้รับเซรุ่มหรือไม่

คำตอบคือ ไม่จำเป็นทุกคน

เซรุ่มต้านพิษทำงานโดยอิมมูโนโกลบูลินจับกับพิษงูในกระแสเลือดและทำให้พิษหมดฤทธิ์ จึงต้องได้รับภายใต้การดูแลของบุคลากรทางการแพทย์

ป้องกันงูกัดได้อย่างไร

3. สำหรับบ้านที่อยู่ใกล้พื้นที่ธรรมชาติ การลดแหล่งหลบซ่อนของงูและควบคุมแหล่งอาหารของงู เช่น หนู เป็นส่วนหนึ่งของการลดโอกาสที่งูจะเข้ามาใกล้บริเวณที่พักอาศัย

งูพิษในประเทศไทย สิ่งสำคัญไม่ใช่จำงูทุกชนิด แต่ต้องรู้ว่าควรทำอย่างไร

ประชาชนไม่จำเป็นต้องสามารถจำแนกงูพิษทุกชนิดได้จากลวดลาย สิ่งที่สำคัญกว่าคือเข้าใจว่า พิษงูสามารถทำอันตรายต่อระบบประสาท ระบบเลือด หรือกล้ามเนื้อ และอาการรุนแรงอาจไม่ได้เกิดขึ้นทันที หากถูกงูกัด ไม่ว่าจะทราบหรือไม่ทราบชนิดของงู ควรลดการเคลื่อนไหว หลีกเลี่ยงวิธีปฐมพยาบาลที่อาจเพิ่มอันตราย และเดินทางไปโรงพยาบาลเพื่อรับการประเมิน