น้ำกระท่อม: ความรู้ทางการแพทย์และกฎหมายที่ประชาชนควรรู้

น้ำกระท่อม เป็นเครื่องดื่มที่ได้จากการนำใบของพืชกระท่อม (Mitragyna speciosa) มาต้มกับน้ำ กระท่อมเป็นพืชพื้นถิ่นที่พบได้ในหลายพื้นที่ของประเทศไทย โดยเฉพาะภาคใต้ และมีการใช้มาเป็นเวลานานเพื่อช่วยลดความเหนื่อยล้า เพิ่มความกระฉับกระเฉง และบรรเทาอาการปวดบางชนิด.

สารออกฤทธิ์สำคัญในใบกระท่อม ได้แก่ Mitragynine และ 7-Hydroxymitragynine ซึ่งมีผลต่อระบบประสาทส่วนกลางและตัวรับโอปิออยด์ (Opioid Receptors) ในสมอง จึงสามารถส่งผลต่อความรู้สึก การรับรู้ความเจ็บปวด และอารมณ์ได้.

ผลของกระท่อมขึ้นอยู่กับปริมาณที่ได้รับ

เมื่อได้รับในปริมาณน้อย

อาจทำให้เกิดผลในลักษณะกระตุ้น เช่น

• รู้สึกตื่นตัว
• ลดความเหนื่อยล้า
• มีสมาธิมากขึ้น
• เพิ่มความสามารถในการทำงานที่ใช้แรง
• จึงเป็นเหตุผลหนึ่งที่ในอดีตแรงงานบางกลุ่มนิยมเคี้ยวใบกระท่อมหรือดื่มน้ำกระท่อมระหว่างทำงาน.

เมื่อได้รับในปริมาณมาก

อาจเกิดผลในลักษณะกดประสาทหรือคล้ายโอปิออยด์มากขึ้น เช่น

• ง่วงซึม
• รู้สึกผ่อนคลาย
• ลดอาการปวด
• คลื่นไส้ อาเจียน
• เวียนศีรษะ
• ท้องผูก

บางรายอาจเกิด ภาวะกดระบบประสาทส่วนกลาง โดยเฉพาะเมื่อใช้ร่วมกับแอลกอฮอล์ ยานอนหลับ หรือสารออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทชนิดอื่น.

กระท่อมมีประโยชน์ทางการแพทย์หรือไม่?

ปัจจุบันมีการศึกษาสาร Mitragynine ในหลายด้าน แต่หลายการใช้งานยังอยู่ในขั้นการวิจัยและยังไม่ใช่มาตรฐานการรักษา.

1. การบรรเทาอาการปวด

Mitragynine ออกฤทธิ์เกี่ยวข้องกับระบบรับความเจ็บปวดและตัวรับโอปิออยด์ จึงมีความสนใจในการนำไปพัฒนายาแก้ปวดรูปแบบใหม่ในอนาคต.

2. การลดอาการถอนสารกลุ่มโอปิออยด์

มีงานวิจัยบางส่วนศึกษาการใช้กระท่อมเพื่อช่วยลดอาการถอนโอปิออยด์ แต่ หลักฐานยังไม่เพียงพอที่จะรับรองให้ใช้เป็นการรักษามาตรฐาน.

3. ฤทธิ์ต้านการอักเสบและต้านอนุมูลอิสระ

การศึกษาระดับห้องปฏิบัติการพบศักยภาพด้านการลดการอักเสบและต้านอนุมูลอิสระ แต่ยังต้องมีการศึกษาทางคลินิกในมนุษย์เพิ่มเติม.

ผลข้างเคียงของกระท่อม

แม้กระท่อมจะมาจากพืชธรรมชาติ แต่ไม่ได้หมายความว่าจะปลอดภัยในทุกกรณี ผลข้างเคียงที่อาจพบ ได้แก่

• คลื่นไส้
• อาเจียน
• ปากแห้ง
• ท้องผูก
• ใจสั่น
• เวียนศีรษะ
• ง่วงนอน
• เบื่ออาหาร

หากใช้เป็นประจำต่อเนื่องเป็นเวลานาน อาจเกิด ภาวะพึ่งพาสาร (Dependence) ได้.

ดื่มทุกวัน เสี่ยงติดกระท่อมหรือไม่?

ผู้ที่ใช้กระท่อมเป็นประจำอาจเกิดการปรับตัวของร่างกาย ทำให้ต้องเพิ่มปริมาณเพื่อให้ได้ผลใกล้เคียงเดิม หรือเกิด Tolerance และเมื่อลดหรือหยุดกะทันหันอาจมีอาการถอน.

อาการที่อาจพบ ได้แก่

• ปวดเมื่อยตามตัว
• กระสับกระส่าย
• หงุดหงิดง่าย
• นอนไม่หลับ
• น้ำมูกไหล
• เบื่ออาหาร
• วิตกกังวล

แม้อาการถอนอาจไม่รุนแรงเท่าการถอนเฮโรอีนหรือมอร์ฟีนในหลายกรณี แต่สามารถกระทบต่อการใช้ชีวิตและการทำงานได้.

อันตรายสำคัญ: การผสมกระท่อมกับสารอื่น

ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นอย่างมากเมื่อนำน้ำกระท่อมไปผสมหรือใช้ร่วมกับสารอื่น เช่น

• ยาแก้ไอ
• ยาแก้แพ้
• ยาคลายกังวล
• เครื่องดื่มชูกำลัง
• แอลกอฮอล์

การใช้ร่วมกันอาจเพิ่มความเสี่ยงต่อ หมดสติ ชัก กดการหายใจ หัวใจเต้นผิดจังหวะ และภาวะรุนแรงถึงเสียชีวิต โดยความเสี่ยงขึ้นอยู่กับสารและปริมาณที่ใช้ร่วมกัน.

กระท่อมถูกกฎหมายหรือไม่?

ประเทศไทยปลดพืชกระท่อมออกจากการเป็นยาเสพติดให้โทษ และมี พระราชบัญญัติพืชกระท่อม พ.ศ. 2565 เป็นกรอบกฎหมายสำคัญในการควบคุมการขาย การโฆษณา และการบริโภค โดยประชาชนสามารถครอบครอง บริโภค และซื้อขายใบกระท่อมได้ภายใต้ข้อกำหนดของกฎหมาย.

ใครบ้างที่ห้ามขายกระท่อมให้?

ตามกฎหมาย ห้ามขายใบกระท่อมหรือน้ำต้มใบกระท่อมให้

• ผู้ที่มีอายุต่ำกว่า 18 ปี
• หญิงตั้งครรภ์
• หญิงให้นมบุตร

ข้อจำกัดดังกล่าวมีวัตถุประสงค์เพื่อคุ้มครองกลุ่มที่มีความเสี่ยงต่อผลกระทบจากกระท่อม.

น้ำกระท่อมบรรจุขวดขายได้เลยหรือไม่?

ใบกระท่อมกับผลิตภัณฑ์แปรรูปจากกระท่อมไม่ใช่เรื่องเดียวกันในทางกฎหมาย

หากนำกระท่อมมาผลิตเป็น อาหาร เครื่องดื่มบรรจุขวด ผลิตภัณฑ์พร้อมดื่ม หรือผลิตภัณฑ์เสริมอาหารเพื่อจำหน่าย จะต้องปฏิบัติตามกฎหมายอาหารและข้อกำหนดของสำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา (อย.) เช่น เรื่องความปลอดภัย กระบวนการผลิต การอนุญาต และฉลากตามประเภทผลิตภัณฑ์.

ดังนั้น การที่ ตัวพืชกระท่อมไม่เป็นยาเสพติดแล้ว ไม่ได้หมายความว่าสามารถผลิตเครื่องดื่มหรือผลิตภัณฑ์กระท่อมเพื่อจำหน่ายได้โดยไม่มีข้อกำกับ.

ใครควรหลีกเลี่ยงหรือปรึกษาแพทย์ก่อนใช้?

ควรระมัดระวังเป็นพิเศษใน

• เด็กและวัยรุ่น
• หญิงตั้งครรภ์
• หญิงให้นมบุตร
• ผู้ป่วยโรคตับ
• ผู้ป่วยโรคหัวใจ
• ผู้ป่วยโรคไต
• ผู้มีโรคทางจิตเวช
• ผู้ที่ใช้ยานอนหลับ
• ผู้ที่ใช้ยาคลายกังวล
• ผู้ที่ใช้ยาแก้ปวดกลุ่มโอปิออยด์

สรุปจำง่าย

กระท่อมมีสารออกฤทธิ์ต่อระบบประสาท

→ ปริมาณน้อยอาจออกฤทธิ์กระตุ้น

→ ปริมาณมากอาจทำให้ง่วงซึมและมีฤทธิ์ระงับปวด

ใช้บ่อยหรือใช้ทุกวัน

→ เสี่ยงเกิด Tolerance + Dependence + อาการถอน

ผสมกับแอลกอฮอล์ ยานอนหลับ หรือสารออกฤทธิ์อื่น

→ เพิ่มความเสี่ยงต่อภาวะกดระบบประสาท กดการหายใจ และอันตรายรุนแรง

กระท่อมไม่เป็นยาเสพติดให้โทษแล้ว

→ แต่ยังมีกฎหมายควบคุมการขาย การโฆษณา กลุ่มบุคคลที่ห้ามขายให้ และผลิตภัณฑ์แปรรูปเพื่อจำหน่าย.

ประเด็นสำคัญคือ “มาจากธรรมชาติ” ไม่ได้แปลว่า “ไม่มีความเสี่ยง” โดยเฉพาะการใช้ต่อเนื่องหรือใช้ร่วมกับยาและสารอื่นครับ.