อาการแพ้อาหาร : กลไก อาการ และการวินิจฉัย

อาการแพ้อาหาร คือ ภาวะที่ระบบภูมิคุ้มกันของร่างกายตอบสนองต่อ “โปรตีนในอาหาร” อย่างผิดปกติ แตกต่างจาก ภาวะไม่ทนต่ออาหาร (เช่น การย่อยน้ำตาลแลคโตสไม่ได้) ซึ่งไม่ได้เกี่ยวข้องกับภูมิคุ้มกัน

โรคนี้พบมากขึ้นทั่วโลก โดยเฉพาะในเด็ก แต่ผู้ใหญ่ก็สามารถเกิดได้ และบางรายอาจรุนแรงจนเกิดภาวะแพ้รุนแรงทั้งร่างกาย (อะนาไฟแล็กซิส – anaphylaxis) ซึ่งอาจเป็นอันตรายถึงชีวิต

อาหารที่ก่อแพ้พบบ่อย ได้แก่ นมวัว ไข่ ถั่วลิสง ถั่วเปลือกแข็ง อาหารทะเล ข้าวสาลี และถั่วเหลือง

กลไกการเกิดโรค

อาการแพ้อาหารส่วนใหญ่เป็น ภูมิแพ้ชนิดที่ 1 (ชนิดอิมมูโนโกลบูลินอี – IgE) โดยเกิดเป็น 2 ระยะ

1) ระยะสร้างความไวต่อสารก่อแพ้ (Sensitization phase) เมื่อร่างกายได้รับอาหารที่แพ้ครั้งแรก

• เซลล์นำเสนอแอนติเจน (antigen-presenting cells) จับโปรตีนจากอาหาร
• กระตุ้นภูมิคุ้มกันแบบทีเฮลเปอร์ชนิดที่ 2 (Th2)
• ร่างกายสร้างแอนติบอดีชนิด IgE จำเพาะต่ออาหารนั้น
• IgE ไปจับบนเซลล์แมสต์ (mast cell) และบาซิโอฟิล (basophil) ผู้ป่วยมักยัง “ไม่เกิดอาการ” ในระยะนี้

2) ระยะได้รับซ้ำ (Re-exposure phase)

เมื่อรับประทานอาหารชนิดเดิมอีกครั้ง จะเกิดอาการแพ้ทันที

• สารก่อแพ้จับกับ IgE บนเซลล์แมสต์
• เซลล์แตกตัว (degranulation)
• หลั่งสารก่ออักเสบ เช่น ฮีสตามีน (histamine) ลิวโคไตรอีน และพรอสตาแกลนดิน

สารเหล่านี้เป็นสาเหตุของอาการแพ้ทั้งหมด

อาการทางคลินิก

มักเกิดภายในไม่กี่นาทีถึงประมาณ 2 ชั่วโมงหลังรับประทานอาหาร

1) ผิวหนัง (พบบ่อยที่สุด)

• ลมพิษ
• บวมลึกใต้ผิวหนัง (angioedema)
• ผื่นแดงคัน

2) ทางเดินอาหาร

• คลื่นไส้ อาเจียน
• ปวดท้อง
• ท้องเสีย

3) ทางเดินหายใจ

• น้ำมูกไหล คัดจมูก
• หายใจมีเสียงวี้ด
• หลอดลมตีบ

4) ระบบไหลเวียนโลหิต

• ความดันโลหิตต่ำ
• หน้ามืด
• ช็อก

ภาวะแพ้รุนแรงทั้งร่างกาย หรืออนาฟัยแลกซิส (Anaphylaxis)

• คอบวม หายใจลำบาก
• หลอดเลือดขยายตัว
• ระบบไหลเวียนล้มเหลว

ต้องรักษาทันที มิฉะนั้นอาจเสียชีวิต

การวินิจฉัย

อาศัยประวัติร่วมกับการตรวจเฉพาะทาง

1. ทดสอบสะกิดผิวหนัง (Skin prick test)

2. ตรวจเลือดหา IgE จำเพาะต่ออาหาร

3. การทดสอบรับประทานอาหารภายใต้การดูแลแพทย์ (Oral food challenge — มาตรฐานสูงสุด)

ต้องแยกจาก

• ภาวะไม่ทนต่ออาหาร เช่น แพ้น้ำตาลแลคโตส
• อาหารเป็นพิษ

การรักษาและการป้องกัน

หลักสำคัญที่สุดคือ หลีกเลี่ยงอาหารที่แพ้

รักษาอาการเฉียบพลัน

• ยาต้านฮีสตามีน : อาการไม่รุนแรง
• อะดรีนาลีน (epinephrine) : ภาวะแพ้รุนแรง

อาการแพ้อาหารเป็นโรคภูมิแพ้ชนิด IgE ที่เกิดเร็วและอาจรุนแรงถึงชีวิต การวินิจฉัยต้องใช้ประวัติร่วมกับการตรวจเฉพาะทาง การรักษาหลักคือการหลีกเลี่ยงอาหารก่อแพ้และเตรียมพร้อมรับมือภาวะแพ้รุนแรง การให้ความรู้ผู้ป่วยจึงสำคัญอย่างยิ่งต่อการลดการเจ็บป่วยและการเสียชีวิตจากโรคนี้